Wrogie przejęcie polskich cukrowni

Wrogie przejęcie polskich cukrowni – termin używany w analizach ekonomicznych i publicystycznych w odniesieniu do przemian własnościowych i koncentracji kapitału obcego w polskim przemyśle cukrowniczym po transformacji ustrojowej i akcesji Polski do Unii Europejskiej (UE). Proces ten obejmował zmniejszenie liczby zakładów produkujących cukier, restrukturyzację branży oraz znaczący wzrost udziałów podmiotów zagranicznych, zwłaszcza z kapitałem niemieckim, w rynku cukru w Polsce.

Okres i liczba zakładów

W latach 90. XX w. polski przemysł cukrowniczy był rozdrobniony — funkcjonowało około 78 cukrowni na rynku krajowym. Po transformacji i wprowadzeniu restrukturyzacji oraz zmian w polityce rolnej liczba czynnych zakładów spadła stopniowo do około 18 cukrowni w kolejnych dekadach.

Produkcja i limity

Przed akcesją do UE produkcja cukru w Polsce była regulowana przez krajowe limity i systemy przydziału kwot, które ograniczały ilość cukru wytwarzanego na rynek. Po wejściu do UE Polska była objęta mechanizmem limitów produkcji, który określał maksymalną ilość cukru, jaką można wytworzyć w danym sezonie, co czasem było na poziomie ok. 1,4 miliona ton rocznie.

Te ograniczenia miały chronić rynek unijny przed nadprodukcją, jednak jednocześnie ograniczały ekspansję produkcyjną polskich zakładów i ich możliwości eksportowe.

Restrukturyzacja i własność

Proces restrukturyzacji i prywatyzacji branży obejmował:

• likwidację mniej efektywnych cukrowni,
• koncentrację produkcji w większych, bardziej efektywnych zakładach,
• sprzedaż przedsiębiorstw prywatnym inwestorom poprzez oferty publiczne, wykupy branżowe i inwestycje bezpośrednie.

W kolejnych latach większość polskich cukrowni znalazła się pod kontrolą dużych koncernów międzynarodowych:

• Südzucker Polska S.A.,
• Pfeifer & Langen Polska S.A.,
• Nordzucker Polska S.A.. W 2006 r. Krajowa Spółka Cukrowa S.A. była największym krajowym producentem posiadającym 7 cukrowni, ale pozostałe zakłady należały do zagranicznych podmiotów: Südzucker – 5, Pfeifer & Langen – 4 i Nordzucker – 2.

Analizy branżowe wskazują, że udział trzech dużych koncernów niemieckiego i europejskiego kapitału w produkcji cukru w Polsce sięgał około 60–61 % rynku, co doprowadziło do znacznej koncentracji własności w rękach inwestorów zagranicznych.

Mechanizm zmian

Mechanizm tych przemian obejmował kilka elementów:

• Limity produkcji i reformy unijne — system kwot skutkował koniecznością konsolidacji produkcji i ograniczenia mocy przerobowych mniej efektywnych zakładów, co sprzyjało łączeniu przedsiębiorstw i redukcji liczby cukrowni.
• Presja konkurencyjna i kondycja ekonomiczna — wiele państwowych cukrowni miało trudności z efektywnością i rentownością, co doprowadziło do ich zamykania lub sprzedawania inwestorom zewnętrznym.
• Inwestycje zagraniczne — podmioty międzynarodowe, dysponujące kapitałem i doświadczeniem rynkowym, nabywały udziały lub całe przedsiębiorstwa, zwiększając swój udział w rynku i kontrolę nad produkcją cukru w Polsce.

Skutki

Skutkiem tych procesów była koncentracja produkcji cukru w mniejszej liczbie zakładów, większa efektywność produkcji per cukrownia, ale także zmiana struktury własnościowej na rzecz podmiotów zagranicznych, zwłaszcza z kapitałem niemieckim. Branża cukrownicza w Polsce przekształciła się w oligopol, z dominującymi dużymi grupami produkcyjnymi i ograniczoną liczbą mniejszych, niezależnych zakładów.